Erven, schenken en nalaten

ACHTERGRONDARTIKEL


24-maart-2017

DE STILLE KRACHT VAN VERMOGENSFONDSEN

DE STILLE KRACHT VAN VERMOGENSFONDSEN
Een nieuw te formeren kabinet wordt geconfronteerd met een samenleving die steeds minder maakbaar wordt. Vermogensfondsen met impact kunnen dit verlies aan maakbaarheid compenseren.

Door Bert Koopman

Een groep samenwerkende vermogensfondsen financiert projecten van en voor vluchtelingen, onder meer op het vlak van onderwijs en gezondheid. Met de inzet van betrokken experts en aanbestedingen worden steeds de beste projecten geselecteerd. Tijdens expertmeetings van de in themagroepen ondergebrachte fondsen komen de geleerde lessen aan de oppervlakte.

Het betreft themagroepen voor beeldvorming, educatie, trauma en gezondheid, internationale samenwerking, sociale activering en arbeidsparticipatie en kleinschalige projecten. Bij elkaar meer dan honderd projecten met als gemene deler expertmeetings waarbij gekeken wordt of een bepaalde aanpak werkt of juist een betere structuur vereist.

Dit is één van de manieren waarop vermogensfondsen het verschil kunnen maken. Vermogensfondsen zijn onafhankelijke non-profit organisaties met een eigen vermogen en/of een structurele inkomstenbron. Bij de Vereniging van Fondsen in Nederland (FIN) zijn er aan het eind van het eerste kwartaal van dit jaar 343 aangesloten.

Door hun onafhankelijke positie kunnen vermogensfondsen een bijzondere bijdrage leveren aan de samenleving. Het burgerlijk ongehoorzame Stoutfonds, een initiatief van sociaal investeerder Start Foundation, betaalde aanvankelijk boetes van scholen en stageaanbieders die jongeren zonder geldige verblijfsdocumenten toch stage lieten lopen.

Goede doelen
Vermogensfondsen werken anders dan geldwervende fondsen. Het rendement op het bronvermogen wordt uitgekeerd aan een vastgelegde maatschappelijke doelstelling. Soms wordt een deel van het vermogen zelf ingezet. Beide soorten fondsen – alsook een mengvorm van beide – kunnen goede doelen zijn en een nuttige maatschappelijke bijdrage leveren.

De ‘zuivere’ vermogensfondsen zijn in de meerderheid. Daarnaast zijn er hybride fondsen zoals het Prins Bernhard Cultuurfonds of de Vereniging Rembrandt. Dit zijn zowel vermogensfondsen als geldwervende instellingen. Directeur Suzette de Boer van de FIN schat het aandeel hybride fondsen op ongeveer 5% van haar totale aantal leden.

Het bronvermogen van de zuivere vermogensfondsen is vaak afkomstig van kapitaalkrachtige families. Daarnaast is in toenemende mate sprake van bedrijfsfondsen zoals de Alliander Foundation of Stichting IMC Goede Doel . Het aandeel van bedrijfsfondsen onder de vermogenfondsen bedraagt volgens de FIN circa 6% van de leden.

Vermogensfondsen groeien in aantal. De Boer hoopt in 2018, wanneer de FIN dertig jaar bestaat, het 350ste lid te verwelkomen. Zij ziet ook een groei van het aantal particulieren en ondernemers dat bij leven een Fonds op Naam opricht. Een dergelijk fonds biedt hen de mogelijkheid op persoonlijke wijze het werk van een goed doel structureel te ondersteunen, zonder dat ze zelf een stichting hoeven op te richten.

Met andere woorden: een Fonds op Naam is een schenking aan een goed doel, zoals het Oranjefonds of het Prins Bernhard Cultuurfonds (het ‘hoofdfonds’) met een gericht thema. Bij voorbeeld: talentontwikkeling in de regio. Het Fonds op Naam is geen juridische entiteit, maar een label waaronder het geld wordt geschonken.

De schenker bepaalt de naam van het fonds en het hoofdfonds zorgt ervoor dat het geld in het Fonds op Naam besteed wordt aan het thema. Daarnaast draagt het hoofdfonds zorg voor de organisatorische en administratieve afwikkeling. Hoeveel geld vrijkomt, is typisch iets dat in overleg wordt bepaald.

Onderzoek
Nederland telt diverse hoogleraren en vele onderzoekers de zich met filantropie bezighouden. Econoom Kellie Liket, verbonden aan het Impact Centre van de Erasmus Universiteit, heeft een opmerkelijke benadering van de sector. Zij is sterk gericht op de impact van goede doelen en vermogensfondsen. ‘Niet doen wat goed voelt, maar doen wat werkt’, zo luidt haar motto.

Wie maximaal goed wil doen, kan zijn geld volgens haar beter geven aan projecten in Afrika dan aan de culturele sector in Nederland. Deze invalshoek heeft zijn consequenties. ‘Het komt erop neer dat we eerst mensen moeten helpen die doodgaan en dan pas mensen die heel graag naar klassieke muziek luisteren’, zei ze onlangs in NRC Handelsblad.

Liket is aangesloten bij de internationale effective altruism-beweging, waarvan miljardair Dustin Moskovitz, mede-oprichter van Facebook, en Bill Gates bekende gezichten zijn. Zelf staat zij aan de basis van Effective Giving – een community van vermogensfondsen en filantropen die maximaal waarde willen toevoegen door een effectieve inzet van middelen.

Jazi Foundation en Adessium Foundation zijn volgens haar fondsen met veel impact. De eerste ondersteunt ‘effectieve organisaties en interventies’ wereldwijd en investeert in Effective Giving door ‘kennis te delen, te inspireren te verbinden’. De tweede levert ‘een structurele bijdrage aan natuur en maatschappij’ – onder meer aan onderzoeksjournalistiek.

Founding father van het onderzoek naar filantropie in Nederland is Theo Schuyt, verbonden aan de VU en Maastricht University. Hij zoekt al jaren naar antwoorden op de vraag ‘Wie geeft wat in Nederland en waarom?’ Om het jaar presenteren hij en zijn team Geven in Nederland, een overzicht van geefgedrag van huishoudens, bedrijven, fondsen en loterijen.

Hoogleraar Schuyt berekende op basis van ‘een wetenschappelijk verantwoorde schatting’ dat de filantropie in Nederland goed is voor 4,4 mrd euro per jaar. Anderen komen uit op hogere bedragen omdat zij de jaarlijkse revenuen van het totale vermogen van alle vermogensfondsen hoger waarderen. Dit zijn ruwe schattingen die in de miljarden euro’s lopen.

De gegevens in de tabel (zie onder) zijn gebaseerd op onderzoek uit 2013 waaraan 117 zuivere en 24 hybride vermogensfondsen deelnamen. De totale bestedingen afkomstig uit de opbrengsten van het eigen vermogen bedroegen 184 miljoen euro. Het betreft hier een onvolledig steek-proefkader. Naar de volledige populatie vermogensfondsen blijft het gissen (zie kader).

Alle ogen zijn nu gericht op de presentatie van de jubileumeditie Geven in Nederland 2017, op 20 april aan de VU tijdens het symposium ‘20 jaar Geven in Nederland’. Op die dag zal blijken of aan de hand van nieuw en meer uitgebreid onderzoek de positie van vermogens-fondsen en hun rol binnen de sector filantropie scherper in beeld komt.

Geen balans
Vermogensfondsen kunnen, mits zij aan bepaalde eisen voldoen, op verzoek worden aangemerkt als algemeen nut beogende instellingen (ANBI’s). De Belastingdienst heeft ongeveer 43.000 ANBI’s geregistreerd, maar houdt niet bij of het vermogensfondsen, geldwervende fondsen of hybride fondsen betreft.

Hoogleraar belastingrecht Sigrid Hemels wijst op de Uitvoeringsregel Algemene wet inzake rijksbelastingen 1994. Daarin staan de eisen waaraan een ANBI moet voldoen. Onder meer het via internet op elektronische wijze openbaar maken van bepaalde informatie met betrekking tot het functioneren.

ANBI’s moeten een financiële verantwoording publiceren op het internet. Het betreft een balans, een staat van baten en lasten alsook een toelichting. Zuivere vermogensfondsen hoeven – net als kerkgenootschappen – geen balans te publiceren. Wel vraagt de Belastingdienst om een staat van baten en lasten, een financieel overzicht van bestedingen en een toelichting daarop.

Omdat deze fondsen geen balans hoeven te publiceren, is onderzoek naar het totale vermogen van vermogensfondsen in Nederland lastig. Hemels: ‘De Belastingdienst kan deze informatie wel opvragen in het kader van zijn controlewerkzaamheden. De informatie hoeft echter niet openbaar te worden gemaakt.’ Menig vermogensfonds blijft zo een stille kracht die veel vermag.


Bij Walburg Pers verschijnt jaarlijks een overzicht van Nederlandse vermogensfondsen. Dit Fondsenboek komt tot stand in samenwerking met het Kenniscentrum Filantropie. De editie 2017 bevat meer dan duizend vermogensfondsen met een maatschappelijk, cultureel en liefdadig doel. Het Kenniscentrum Filantropie is een onafhankelijke dataleverancier die transparantie en kwaliteitsverbetering in de filantropische sector nastreeft. Deze database telt inmiddels profielen van 1500 vermogensfondsen (en 29.000 fondswervende instellingen). De database voedt ook de Geefwijzer van het platform Voor nu en later. Deze webtool ontsluit gegevens van ruim 7.300 Nederlandse goede doelen.

Top 7 doelen waaraan vermogensfondsen geven (in %):
Bron: Geven in Nederland 2015

DE STILLE KRACHT VAN VERMOGENSFONDSEN
< Terug naar voorselectie
Sdu Uitgever