Erven, schenken en nalaten

11-december-2018

Wat wilt u in uw laatste levensfase? Leg het eens vast!

Wat wilt u in uw laatste levensfase? Leg het eens vast!
Hoe wil ik het einde van mijn leven? Wanneer ‘hoeft het voor mij niet meer’? Sommige mensen hebben een duidelijk antwoord op die vraag, bijvoorbeeld: als ik mijn naasten niet meer herken, wil ik niet meer leven. Of juist: ik ben tegen euthanasie en wil daarom behandeld worden zolang dat medisch zinvol is. Voor veel andere mensen is het een vraag die maar moeilijk te beantwoorden is. De keuze waar we in de laatste levensfase voor staan is namelijk niet simpelweg: wel of geen euthanasie.

Het begint met de moed bijeenrapen om erover na te denken. ‘Als je ziek bent of een kwetsbare gezondheid hebt, wordt het alleen maar moeilijker om over je levenseinde na te denken’, zegt Agnes Wolbert, directeur van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE). ‘Wij raden mensen aan om de zaken die ze willen, te regelen als ze nog gezond zijn. Dat geldt met name voor alleenstaanden zonder kinderen. Maar ook als er wél familie is, is het goed dat er iets op papier staat. Bijvoorbeeld dat je niet meer behandeld wilt worden als er geen uitzicht meer is op een waardig leven.’

‘Natuurlijk is het goed iets vast te leggen, maar in de praktijk doen mensen dat vaak pas als ze in een levensfase van kwetsbaarheid komen’, zegt Klaas Jan Rodenburg, voorzitter van de Stichting Zorgverklaring. Die stichting stelt formats beschikbaar voor verklaringen waarin mensen kunnen aangeven wat ze in de laatste fase van hun leven op medisch gebied wel en niet willen. ‘Je kunt kwetsbaar worden op je 90e, maar ook al op je 48e als je voor een spannende operatie staat. Of je wel of niet iets vastlegt, heeft ook te maken met de mensen die je om je heen hebt: vertrouw je erop dat anderen goede besluiten zullen nemen, of wil je toch liever zelf iets vastleggen?’
‘In de ideale situatie gaat een gesprek met je naasten vooraf aan het vastleggen van wensen’, stelt Rineke Heij, beleidsadviseur bij de NPV, een christelijke organisatie die ‘opkomt voor kwetsbaar leven’.
‘Alleen je wensen vastleggen zorgt voor juridisering van de laatste levensfase. Het gesprek erover met de omgeving en de (huis)arts maakt die fase juist zinvol.’ Een wilsverklaring zoals de NPV-Levenswensverklaring, kan een goede kapstok zijn om dat gesprek aan te gaan, zegt Heij. ‘Als je je wensen hebt besproken met je naasten en je zorgverlener, heb je meer kans dat je het levenseinde krijgt dat je voor ogen hebt of dat bij je past.’

Houvast
Een wilsverklaring gaat over de zorg in de laatste levensfase. Daarnaast is het mogelijk een euthanasieverzoek op te stellen: de wens om het leven vrijwillig te beëindigen. Met een wilsverklaring wordt een vertegenwoordiger aangewezen die namens de opsteller spreekt als die daar zelf niet meer toe in staat is. Bij een euthanasieverzoek zal de patiënt zelf, tot aan het moment van de ingreep, blijk moeten geven vrijwillig het leven te willen beëindigen.
Wat kun je precies vastleggen over die, vaak grillige en complexe, laatste fase? ‘Je kunt omschrijven wat voor jou wel of geen kwaliteit van leven is’, zegt Rodenburg. ‘Dat kan met heel concrete begrippen als dementie of coma. Je kunt bijvoorbeeld een behandelverbod opnemen: de wens om in bepaalde situaties niet meer gereanimeerd of anderszins behandeld te worden. Voor een partner kan dat een houvast zijn. Je kunt ook vastleggen wat je wél wilt, bijvoorbeeld geestelijke zorg, muziek, pijnstilling, of bepaalde situaties waarin je juist wel verder behandeld wilt worden. Verder kun je ook vastleggen wat je wilt dat er met je lichaam gebeurt na je overlijden, of je het bijvoorbeeld ter beschikking wilt stellen van de wetenschap.’

‘De NPV heeft een eigen ”Levenswensverklaring” uitgebracht’, vertelt Heij. Die gaat meer over uitgangsprincipes dan over concrete situaties waarin wel of niet doorbehandeld kan worden. ‘In onze verklaring staat de wens centraal om optimale medische zorg te ontvangen die de waarde van het leven ondersteunt tot het natuurlijke einde zich aandient. Wat er in een concrete situatie wel of niet wordt gedaan, wordt besloten in overleg met de vertegenwoordiger die in de verklaring is aangewezen.’
‘De NPV-Levenswensverklaring is bedoeld voor mensen die euthanasie niet als een optie zien en tegelijkertijd overbehandeling willen voorkomen’, benadrukt Heij. ‘Wij zijn er geen voorstander van het leven koste wat kost te rekken. Overbehandeling voegt geen waarde aan het leven toe. Voor iemand met hartproblemen kan het heel reëel zijn om af te zien van reanimatie.’ Om patiënt en vertegenwoordiger bij te staan, heeft de NPV een advieslijn die 24/7 bereikbaar is.

Euthanasie
In een euthanasieverzoek wordt – de term spreekt voor zich – de wens vastgelegd om in bepaalde situaties euthanasie verleend te krijgen. ‘In die wilsverklaring leg je vast onder welke omstandigheden je euthanasie zou willen. Het is natuurlijk moeilijk vooraf precies in te schatten welk lijden je aanvaardbaar vindt, en vaak verandert dat ook nog als mensen zich ermee geconfronteerd zien’, zegt Wolbert. ‘Maar veel mensen hebben wel een beeld van wat ze absoluut niet willen. Daarom is het belangrijk dat je het gesprek met je huisarts op tijd aangaat, zodat hij je goed kent en met je kan meedenken.’

Of iemand een euthanasieverzoek ook met de naasten doorspreekt, is in de praktijk heel verschillend, merkt Wolbert. ‘De ene persoon vindt het belangrijk dat de familie zich kan vinden in het verzoek, de ander vindt dat hij of zij uiteindelijk zélf over het eigen levenseinde gaat. In ieder geval is het goed er regelmatig met je arts over te spreken, zolang je nog wilsbekwaam bent. De (huis)arts moet kunnen vaststellen of je verzoek weloverwogen en actueel is. Dat is een complexe afweging die artsen niet iedere dag hoeven te maken. Voor hen is het daarom essentieel dat er een schriftelijke verklaring ligt en dat die ook regelmatig met de patiënt is doorgesproken, zodat de arts weet dat de wens actueel is.’

Bespreken met huisarts
Vergeet niet een wilsverklaring goed door te spreken met de huisarts, benadrukken Heij, Rodenburg en Wolbert alle drie. Rodenburg: ‘Een belangrijke functie van een zorgverklaring is dat je je door die op te stellen bewust wordt van welke situaties zich kunnen voordoen. Het overleg met een arts helpt om die mogelijke situaties goed te omschrijven. Mensen hebben niet altijd een reëel beeld van wat in de laatste levensfase wel en niet mogelijk en reëel is. Het is essentieel je eigen ideeën te toetsen aan de ervaring van een huisarts’, zegt Heij.
Bij een mogelijke euthanasiewens in de toekomst, is het zeker van belang met de huisarts in gesprek te gaan, raadt Wolbert aan. ‘Huisartsen mogen weigeren euthanasie uit te voeren en voor de patiënt is het geen afdwingbaar recht. Als de eigen huisarts geen euthanasie verleent, kan hij je doorsturen naar een collega die dat wel doet.’

Vindbaar
Niet onbelangrijk: waar bewaar je eigenlijk een wilsverklaring? Bij de notaris is niet nodig, al kan dat wel, als onderdeel van een levenstestament (waarin ook financiële en materiële zaken rondom het overlijden zijn vastgelegd). De huisarts moet zéker een exemplaar hebben, omdat die als belangrijkste zorgverlener zeer waarschijnlijk het eerste aanspreekpunt zal zijn als er medische beslissingen moeten worden genomen. Verder moet ook de vertegenwoordiger die in de verklaring is aangewezen, goed op de hoogte zijn van het bestaan en de inhoud van een verklaring.
Heij: ‘Je eigen exemplaar kun je uiteraard beter niet achter slot en grendel bewaren, maar op een plaats waar je naasten snel zullen kijken.’

De Stichting Zorgverklaring adviseert ‘alles rond het levenseinde’ in één map te bewaren. Rodenburg: ‘Wij vinden het een mooi idee om alles over levenseinde, uitvaartwensen, schenkingen et cetera te bewaren in één dossier op een zichtbare plek. Dat kan ook leiden tot een goed gesprek met degenen die achterblijven.’


Welke mogelijkheden zijn er?
Euthanasieverzoek: U legt de wens vast om in bepaalde omstandigheden euthanasie verleend te krijgen. De wettelijke voorwaarden voor euthanasie zijn dat het lijden ‘uitzichtloos’ en ‘ondraaglijk’ is. Dat wordt door een arts vastgesteld. Een euthanasiewens hoeft niet per se op papier te staan – ook een mondelinge verklaring tegenover de huisarts is geldig – maar dat kan wel problemen voorkomen.

Wilsverklaring (bijvoorbeeld Zorgverklaring of NPV-Levenswensverklaring): U legt vast welke zorg en behandeling u in de laatste levensfase wenst. Specifieke voorbeelden van een wilsverklaring zijn een behandelverbod en een niet-reanimeerverklaring.

Behandelverbod: U legt de wens vast om in bepaalde omstandigheden níet behandeld te worden. Dat kan zijn als u in coma raakt of niet meer aanspreekbaar bent.

Niet-reanimeerverklaring: Een verklaring waarin staat dat u niet gereanimeerd wilt worden als u een hartstilstand krijgt. U kunt een niet-reanimeerpenning dragen (met het oog op een hartstilstand in de openbare ruimte), waaraan zorgverleners uw wens snel kunnen aflezen. Op de penning staat ter identificatie een foto.

Vertegenwoordiger aanwijzen: in een wilsverklaring kunt u aangeven wie namens u met uw zorgverlener(s) praat en beslissingen neemt als u daartoe niet meer in staat bent.

Tekst Berber Bijma

Dit artikel is gepubliceerd in het magazine ‘Voor nu en later’ editie 2018-2019

< Terug naar voorselectie
Sdu Uitgever